Dieta a płodność — co naprawdę pokazują badania u kobiet i mężczyzn, także przed in vitro
Co szósta para ma trudności z zajściem w ciążę, a w co czwartym przypadku przyczyna leży po stronie mężczyzny — i w obu przypadkach jedzenie ma znaczenie, choć mniejsze i inne, niż obiecują suplementy „na płodność”. W badaniu na 17 544 pielęgniarkach kobiety jedzące według wzorca nazwanego „dietą płodności” miały o 66 % niższe ryzyko niepłodności z powodu zaburzeń owulacji, w greckiej klinice kobiety najbliższe diecie śródziemnomorskiej miały wyraźnie wyższy odsetek żywych urodzeń po in vitro, a u mężczyzn 60 g orzechów dziennie przez 14 tygodni poprawiło w badaniu z randomizacją liczbę, ruchliwość i budowę plemników. Jednocześnie największe badanie nad odchudzaniem przed leczeniem niepłodności nie zwiększyło odsetka urodzeń. Jestem dietetykiem klinicznym z Białegostoku i poniżej oddzielam to, co ma dowody, od tego, czego nie wolno obiecywać. Konsultuję online, dla Białegostoku, Podlasia i całej Polski.
- U kobiet: wzorzec z badania pielęgniarek — tłuszcze nienasycone zamiast trans, białko roślinne obok zwierzęcego, węglowodany o niskim indeksie glikemicznym, pełnotłusty nabiał, żelazo z roślin, multiwitamina z kwasem foliowym — wiązał się z o 66 % niższym ryzykiem niepłodności owulacyjnej; każde 2 % energii z tłuszczów trans zwiększało je o 73 %.
- Przed in vitro: wyższa adherencja do diety śródziemnomorskiej, wyższa podaż folianów i pełnego ziarna wiązały się z większym odsetkiem ciąż i żywych urodzeń w prospektywnych obserwacjach; warzywa i owoce z dużą ilością pozostałości pestycydów — z mniejszym.
- U mężczyzn: zdrowy wzorzec jedzenia wiąże się z lepszymi parametrami nasienia; 60 g orzechów dziennie poprawiło liczbę, żywotność, ruchliwość i morfologię plemników w badaniu z randomizacją; otyłość zwiększa ryzyko małej liczby plemników.
- Kwas foliowy 0,4 mg od co najmniej 12 tygodni przed ciążą (PTGiP); kofeina do 200–300 mg (powyżej 300 mg rośnie ryzyko poronienia); alkohol obniża płodność kobiet już przy małych ilościach; papierosy — obojgu.
- Czego nie obiecuję: w badaniu na 577 otyłych kobiet 6 miesięcy odchudzania przed leczeniem nie zwiększyło odsetka zdrowych urodzeń — masa ciała ma znaczenie, ale nie opóźniaj leczenia dla diety; żaden suplement „na płodność” nie ma dowodów u kobiet, antyoksydanty mogą pomagać u mężczyzn. Konsultacje online, Białystok i cała Polska.
Dieta a płodność kobiet
Najważniejsze dane pochodzą z amerykańskiego badania pielęgniarek: 17 544 kobiety bez historii niepłodności obserwowano przez 8 lat, gdy starały się o ciążę. Te, które jadły najbliżej wzorca „diety płodności” — więcej tłuszczów jednonienasyconych zamiast trans, więcej białka roślinnego zamiast zwierzęcego, węglowodany o niskim indeksie glikemicznym, pełnotłusty nabiał zamiast odtłuszczonego, żelazo z roślin i suplementów, multiwitamina — miały o 66 % niższe ryzyko niepłodności z powodu zaburzeń owulacji niż kobiety jedzące najdalej od niego [1]. W tej samej kohorcie każde 2 % energii z tłuszczów trans (twarde margaryny, wyroby cukiernicze, fast food) zamiast z węglowodanów zwiększało ryzyko niepłodności owulacyjnej o 73 % [2]. To badania obserwacyjne — pokazują związek, nie dowodzą przyczyny — ale są spójne z tym, co wiemy o insulinie i owulacji: ten sam wzorzec, który leczy insulinooporność i PCOS, sprzyja regularnej owulacji. Przegląd z 2018 roku podsumowuje: zdrowe wzorce z rybami, drobiem, pełnym ziarnem, warzywami i owocami wiążą się z lepszą płodnością kobiet i lepszą jakością nasienia mężczyzn, foliany w dawkach wyższych niż profilaktyczne — z mniejszą częstością niepłodności i poronień, a witamina D bez niedoboru nie odgrywa istotnej roli [3].
Przed in vitro i inseminacją
U kobiet leczonych w klinikach leczenia niepłodności jedzenie przed procedurą wiąże się z jej wynikiem. W greckim badaniu 244 kobiet bez otyłości wyższa adherencja do diety śródziemnomorskiej (oceniana kwestionariuszem przed in vitro) wiązała się z większym prawdopodobieństwem ciąży klinicznej i żywego urodzenia — wyraźnie u kobiet poniżej 35. roku życia [4]. W bostońskiej kohorcie kobiet przed in vitro odsetek cykli zakończonych żywym urodzeniem rósł z 30 % w najniższej do 56 % w najwyższej ćwiartce spożycia folianów [10], a kobiety jedzące najwięcej pełnego ziarna miały 53 % żywych urodzeń wobec 35 % u jedzących najmniej, prawdopodobnie przez grubsze endometrium [17]. W tej samej kohorcie większe spożycie warzyw i owoców z dużą ilością pozostałości pestycydów wiązało się z mniejszym prawdopodobieństwem ciąży i żywego urodzenia [9] — co nie znaczy „nie jedz warzyw”, tylko: myj, obieraj, wybieraj sezonowe i, gdy można, z pewnego źródła. Żadne z tych badań nie było badaniem z randomizacją, więc traktuję je jako wskazówki, nie gwarancje.
Dieta a nasienie — płodność mężczyzn
Niepłodność dotyczy około 15 % par, a czynnik męski odpowiada za około jedną czwartą przypadków [5]. Przegląd systematyczny badań obserwacyjnych pokazał, że zdrowe wzorce jedzenia (ryby, owoce morza, drób, pełne ziarno, warzywa, owoce, orzechy, nabiał o niższej zawartości tłuszczu) wiążą się z lepszymi parametrami nasienia, a wzorce zachodnie (przetworzone mięso, słodycze, słodkie napoje, alkohol) — z gorszymi [5]. Jedyne duże badanie z randomizacją w tej dziedzinie, hiszpańskie FERTINUTS: 119 zdrowych mężczyzn w wieku 18–35 lat na typowej diecie zachodniej, z której połowa dostawała przez 14 tygodni 60 g mieszanki orzechów dziennie — w grupie orzechowej poprawiła się całkowita liczba plemników, ich żywotność, ruchliwość całkowita i postępowa oraz morfologia, a fragmentacja DNA plemników zmalała [6]. Otyłość działa w drugą stronę: metaanaliza 21 badań na 13 077 mężczyznach pokazała zależność w kształcie litery J między BMI a ryzykiem małej liczby plemników lub ich braku [14]. Kawa i kofeina nie pogarszają parametrów nasienia w większości badań, ale napoje typu cola i słodkie napoje z kofeiną — tak [11]. Co z tego wynika: u mężczyzny poprawa jakości nasienia po zmianie jedzenia wymaga około 3 miesięcy (tyle trwa cykl spermatogenezy), więc warto zacząć wcześnie, a badanie nasienia powtórzyć po tym czasie.
Masa ciała obojga
Otyłość u kobiety zaburza owulację, pogarsza jakość komórek jajowych i endometrium oraz wyniki in vitro, a także zwiększa ryzyko poronienia i powikłań ciąży [15]. Ale tu najważniejsza jest uczciwość: w holenderskim badaniu LIFEstyle 577 niepłodnych kobiet z BMI 29 lub wyższym losowo przydzielono do 6-miesięcznego programu odchudzania przed leczeniem niepłodności albo do natychmiastowego leczenia; program dał 4,4 kg utraty masy wobec 1,1 kg i nie zwiększył odsetka zdrowych donoszonych porodów w ciągu dwóch lat [7]. Z kolei u kobiet z PCOS i nadwagą 16 tygodni zmiany stylu życia przed stymulacją owulacji poprawiło odsetek owulacji i żywych urodzeń w porównaniu z samą antykoncepcją przygotowawczą [8]. Mój wniosek z obu badań: masa ciała ma znaczenie, zwłaszcza przy PCOS i insulinooporności, i warto nad nią pracować — ale równolegle z diagnostyką i leczeniem, nie zamiast nich, i nigdy jako warunek „najpierw schudnij, potem przyjdź”. Wiek jest ważniejszy niż kilogramy.
Suplementy: co ma dowody
- Kwas foliowy 0,4 mg dziennie od co najmniej 12 tygodni przed planowaną ciążą — jedyny suplement z mocnymi dowodami (wady cewy nerwowej) i zalecany przez PTGiP wszystkim kobietom planującym ciążę [16]; wyższe dawki w grupach ryzyka ustala lekarz.
- Witamina D — uzupełniać przy niedoborze (większość Polek zimą), bez dowodów na poprawę płodności u osób bez niedoboru [3].
- Jod 150–200 µg — przy planowaniu ciąży i w ciąży (PTGiP), ważny też dla tarczycy, której niedoczynność zaburza owulację.
- Antyoksydanty u mężczyzn (witamina C, E, cynk, selen, koenzym Q10) — przegląd wskazuje na możliwą korzyść, gdy suplementowany jest partner, bez pewności, który składnik i w jakiej dawce; u kobiet antyoksydanty nie poprawiają wyników leczenia [3]. Lepiej najpierw orzechy, ryby i warzywa.
- Inozytol, DHEA, „kompleksy na płodność” — bez wystarczających dowodów u kobiet bez PCOS; przy PCOS decyzję o inozytolu podejmuje lekarz prowadzący.
- Czego nie brać: wysokich dawek witaminy A, ziół o nieznanym składzie, „boosterów testosteronu”.
Kawa, alkohol, papierosy
Kofeina: metaanaliza dawka–odpowiedź nie znalazła wpływu kawy na wyniki leczenia niepłodności, ale 300 mg kofeiny dziennie wiązało się z o 37 % wyższym ryzykiem poronienia samoistnego, a 600 mg — ponad dwukrotnie wyższym [12]; stąd rozsądny limit 200 mg dziennie, taki jak w ciąży. Alkohol: metaanaliza 19 badań na 98 657 kobietach — picie alkoholu wiązało się z o 13 % niższą płodnością, lekkie picie (do 12,5 g dziennie) z o 11 %, umiarkowane i większe z o 23 %, liniowo z każdą porcją [13]. U mężczyzn regularne picie pogarsza parametry nasienia. Papierosy: według stanowiska Amerykańskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu palenie szkodzi płodności obojga — owulacji, rezerwie jajnikowej, nasieniu i wynikom in vitro — i jest jednym z nielicznych czynników, których usunięcie daje szybki efekt [18].
Tabela dowodów
| Pytanie | Co pokazują badania | Jak pewne |
|---|---|---|
| Czy dieta wpływa na owulację? | 17 544 kobiety, 8 lat: „dieta płodności” — ryzyko niepłodności owulacyjnej RR 0,34 [1]; 2 % energii z tłuszczów trans: +73 % [2]. | Badania obserwacyjne — spójne |
| Czy dieta wpływa na wynik in vitro? | Dieta śródziemnomorska — więcej ciąż i żywych urodzeń u kobiet poniżej 35 lat [4]; foliany: żywe urodzenia 30 → 56 % między ćwiartkami [10]; pełne ziarno: 53 % wobec 35 % [17]; pestycydy — mniej ciąż [9]. | Kohorty prospektywne — wskazówki, nie dowód przyczynowy |
| Czy dieta poprawia nasienie? | Przegląd badań obserwacyjnych: zdrowe wzorce — lepsze parametry [5]; FERTINUTS, 119 mężczyzn, 14 tygodni, 60 g orzechów: lepsza liczba, żywotność, ruchliwość, morfologia, mniej fragmentacji DNA [6]; BMI a mała liczba plemników: zależność J [14]. | Badanie z randomizacją + przeglądy |
| Czy schudnięcie przed leczeniem zwiększa szanse? | LIFEstyle, 577 kobiet: −4,4 kg, bez wzrostu zdrowych urodzeń [7]; PCOS: zmiana stylu życia — więcej owulacji i urodzeń niż sama antykoncepcja [8]; mechanizmy otyłości [15]. | Badania z randomizacją — zależy od sytuacji |
| Suplementy | Kwas foliowy 0,4 mg przed ciążą [16]; foliany w wyższych dawkach — mniej niepłodności i poronień, witamina D bez niedoboru bez roli, antyoksydanty możliwa korzyść u mężczyzn [3]. | Przegląd — tylko kwas foliowy pewny |
| Kawa, alkohol, papierosy | 300 mg kofeiny: poronienie RR 1,37; 600 mg: 2,32; bez wpływu na wyniki leczenia [12]; alkohol: płodność kobiet −13 % [13]; cola a nasienie [11]; palenie szkodzi obojgu [18]. | Metaanalizy + stanowisko |
Jak pracuję
- Oboje, jeśli to możliwe: jedzenie, masa ciała, używki, sen i ruch obojga partnerów; wyniki — u kobiety morfologia, ferrytyna, TSH, glukoza i insulina, witamina D, u mężczyzny badanie nasienia, jeśli jest.
- Wzorzec zamiast suplementów: talerz z badania pielęgniarek i dieta śródziemnomorska z polskich produktów, orzechy codziennie, ryby dwa razy w tygodniu, bez tłuszczów trans i słodkich napojów.
- Co naprawdę suplementować: kwas foliowy, jod, witamina D przy niedoborze — reszta po dowodach, nie po reklamie.
- PCOS, insulinooporność, endometrioza, Hashimoto — leczę dietą równolegle z lekarzem, bo to one najczęściej stoją za zaburzeniami owulacji.
- Czas: u mężczyzny 3 miesiące do powtórzenia badania nasienia; u kobiety zmiany wprowadzamy równolegle z diagnostyką, nie zamiast niej.
Staracie się o dziecko albo przygotowujecie do in vitro i chcecie zrobić po swojej stronie to, co ma dowody?
Umów konsultacjęBiałystok, Podlasie, online
Jestem z Białegostoku — tu skończyłam Uniwersytet Medyczny — a konsultacje prowadzę online, więc nie ma znaczenia, czy jesteś z Białegostoku, Łomży, Suwałk, czy spoza Polski. Białystok ma kilka klinik leczenia niepłodności; moja praca nie zastępuje ich diagnostyki, tylko ją uzupełnia. Przed spotkaniem przydadzą się morfologia, glukoza, lipidogram i TSH (w bezpłatnym pakiecie „Moje Zdrowie” w POZ), ferrytyna, witamina D, insulina na czczo, a u partnera badanie nasienia, jeśli było robione. Jak wygląda współpraca dla osób z Białegostoku, opisałam na stronie Dietetyk Białystok.
- Białystok
- Łomża
- Suwałki
- Augustów
- Bielsk Podlaski
- Hajnówka
- Sokółka
- Zambrów
Najczęstsze pytania
Co jeść, żeby zwiększyć płodność?
Wzorzec z badań: warzywa, owoce, pełne ziarno, strączki, orzechy, ryby, oliwa lub olej rzepakowy, pełnotłusty nabiał w umiarkowanych ilościach, mniej mięsa przetworzonego, bez tłuszczów trans i słodkich napojów. U kobiet wiązał się z o 66 % niższym ryzykiem niepłodności owulacyjnej, u mężczyzn z lepszym nasieniem.
Czy dieta pomaga przed in vitro?
W prospektywnych obserwacjach kobiety bliżej diety śródziemnomorskiej, z wyższą podażą folianów i pełnego ziarna miały więcej ciąż i żywych urodzeń po in vitro. To nie są badania z randomizacją, więc dieta zwiększa szanse, ale ich nie gwarantuje; warto zacząć 3 miesiące przed procedurą — u obojga.
Co jeść, żeby poprawić jakość nasienia?
Orzechy (60 g dziennie poprawiło liczbę, ruchliwość i morfologię plemników w badaniu z randomizacją), ryby, warzywa i owoce, pełne ziarno; mniej przetworzonego mięsa, słodkich napojów typu cola, alkoholu; bez papierosów; masa ciała w normie. Efekt widać po około 3 miesiącach, bo tyle trwa dojrzewanie plemników.
Czy muszę schudnąć, żeby zajść w ciążę?
Masa ciała ma znaczenie, zwłaszcza przy PCOS i insulinooporności, i warto nad nią pracować. Ale w największym badaniu 6 miesięcy odchudzania przed leczeniem niepłodności nie zwiększyło odsetka zdrowych urodzeń, a wiek działa przeciwko czekaniu — dlatego dietę prowadzi się równolegle z diagnostyką i leczeniem, nie zamiast nich.
Jakie suplementy na płodność mają dowody?
Kwas foliowy 0,4 mg od 12 tygodni przed ciążą (PTGiP) — jedyny z mocnymi dowodami. Witamina D i jod przy niedoborze lub według zaleceń. Antyoksydanty mogą pomagać mężczyznom, nie kobietom. „Kompleksy na płodność”, DHEA i inozytol bez PCOS nie mają wystarczających dowodów.
Czy kawa i alkohol obniżają płodność?
Kawa do 200 mg kofeiny dziennie nie szkodzi; powyżej 300 mg rośnie ryzyko poronienia. Alkohol obniża płodność kobiet już przy lekkim piciu (o 11 %) i bardziej przy większym (o 23 %), a u mężczyzn pogarsza nasienie. Papierosy szkodzą obojgu najbardziej.
Czy pracujesz z parą czy tylko z kobietą?
Najchętniej z parą, bo czynnik męski odpowiada za około jedną czwartą przypadków niepłodności, a wspólna zmiana jedzenia jest łatwiejsza do utrzymania. Jeśli partner nie może, pracuję z kobietą i przekazuję zalecenia dla niego.
Czy przyjmujesz stacjonarnie w Białymstoku?
Nie. Mieszkam w Białymstoku, ale wszystkie konsultacje prowadzę online, przez wideorozmowę, po polsku lub po hiszpańsku.
Po swojej stronie zróbcie to, co ma dowody — bez suplementów na wiarę
Prześlijcie wyniki (jej: morfologia, ferrytyna, TSH, glukoza, insulina, witamina D; jego: badanie nasienia, jeśli jest), listę suplementów i trzy dni jedzenia obojga. Ułożymy wzorzec z badań, uporządkujemy suplementy i zaplanujemy to równolegle z diagnostyką u lekarza.
Umów konsultacjęPierwsza konsultacja: ok. 60 minut online, 250 zł · cennik
PraktykaHolistic by Ławrynowicz — Patrycja E. Ławrynowicz, dietetyk kliniczny
MiastoBiałystok, województwo podlaskie — konsultacje online
E-mailinfo@holistic-by-lawrynowicz.com
Telefon+48 696 648 355
Profil GoogleHolistic by Ławrynowicz w Google Maps
FormularzUmów konsultację online
Źródła
- Chavarro J.E. i wsp., Diet and lifestyle in the prevention of ovulatory disorder infertility. Obstetrics & Gynecology 2007; 110(5): 1050–1058. doi.org
- Chavarro J.E. i wsp., Dietary fatty acid intakes and the risk of ovulatory infertility. American Journal of Clinical Nutrition 2007; 85(1): 231–237. doi.org
- Gaskins A.J., Chavarro J.E., Diet and fertility: a review. American Journal of Obstetrics and Gynecology 2018; 218(4): 379–389. doi.org
- Karayiannis D. i wsp., Adherence to the Mediterranean diet and IVF success rate among non-obese women attempting fertility. Human Reproduction 2018; 33(3): 494–502. doi.org
- Salas-Huetos A., Bulló M., Salas-Salvadó J., Dietary patterns, foods and nutrients in male fertility parameters and fecundability: a systematic review of observational studies. Human Reproduction Update 2017; 23(4): 371–389. doi.org
- Salas-Huetos A. i wsp., Effect of nut consumption on semen quality and functionality in healthy men consuming a Western-style diet: a randomized controlled trial (FERTINUTS). American Journal of Clinical Nutrition 2018; 108(5): 953–962. doi.org
- Mutsaerts M.A.Q. i wsp., Randomized Trial of a Lifestyle Program in Obese Infertile Women (LIFEstyle). New England Journal of Medicine 2016; 374(20): 1942–1953. doi.org
- Legro R.S. i wsp., Randomized Controlled Trial of Preconception Interventions in Infertile Women With Polycystic Ovary Syndrome. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism 2015; 100(11): 4048–4058. doi.org
- Chiu Y.H. i wsp., Association Between Pesticide Residue Intake From Consumption of Fruits and Vegetables and Pregnancy Outcomes Among Women Undergoing Infertility Treatment With Assisted Reproductive Technology. JAMA Internal Medicine 2018; 178(1): 17–26. doi.org
- Gaskins A.J. i wsp., Dietary folate and reproductive success among women undergoing assisted reproduction. Obstetrics & Gynecology 2014; 124(4): 801–809. doi.org
- Ricci E. i wsp., Coffee and caffeine intake and male infertility: a systematic review. Nutrition Journal 2017; 16: 37. doi.org
- Lyngsø J. i wsp., Association between coffee or caffeine consumption and fecundity and fertility: a systematic review and dose-response meta-analysis. Clinical Epidemiology 2017; 9: 699–719. doi.org
- Fan D. i wsp., Female alcohol consumption and fecundability: a systematic review and dose-response meta-analysis. Scientific Reports 2017; 7: 13815. doi.org
- Sermondade N. i wsp., BMI in relation to sperm count: an updated systematic review and collaborative meta-analysis. Human Reproduction Update 2013; 19(3): 221–231. doi.org
- Broughton D.E., Moley K.H., Obesity and female infertility: potential mediators of obesity’s impact. Fertility and Sterility 2017; 107(4): 840–847. doi.org
- Zimmer M. i wsp., Polish Society of Gynecologists and Obstetricians recommendations on supplementation during pregnancy. Ginekologia Polska 2020; 91(10): 644–653. doi.org
- Gaskins A.J. i wsp., Maternal whole grain intake and outcomes of in vitro fertilization. Fertility and Sterility 2016; 105(6): 1503–1510. doi.org
- Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine, Smoking and infertility: a committee opinion. Fertility and Sterility 2018; 110(4): 611–618. doi.org
Treści na tej stronie mają charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej ani nie zastępują konsultacji z lekarzem. Dietoterapia wspiera leczenie prowadzone przez lekarza, ale go nie zastępuje.

